ABCOUDE - VVD, PVV en CDA zijn het eens over een regeer- en gedoogakkoord. Het is een minderheidskabinet, dat met de gedoogsteun van de PVV de kleinst mogelijke meerderheid van 76 zetels in de Tweede Kamer behaalt. In de Eerste Kamer is er zelfs geen meerderheid. Niet eerder had een regulier kabinet een zo smalle basis.

Er is zelfs twijfel of dit kabinet wel de helft plus 1 van de stemmen in de Kamer heeft. Twee CDA-Kamerleden hebben ernstige twijfel over samenwerking met de PVV. Buiten de Kamer is het verzet nog sterker. CDA-prominenten als Lubbers, Van Agt, Wijffels en De Vries hebben al aangegeven geen kabinet met de PVV te willen.

Wie de politieke geschiedenis kent, denkt terug aan het kabinet Van Agt-Wiegel. Ook dat had een zeer kleine meerderheid. En ook dat kabinet had te kampen met CDA’ers die liever een andere regeringssamenstelling hadden gewild. En het verleden is er om lessen uit te trekken. Hoe ging het toen ook weer?

1977
We schrijven het jaar 1977. Het CDA had voor het eerst als één partij aan de verkiezingen meegedaan. Dit met het doel de grootste partij te worden en de afkalving van het christelijke electoraat te keren. De winst was 1 zetel: van 48 zetels voor KVP, ARP en CHU samen in 1973, naar 49 voor het CDA in 1977.



Maar de PvdA van Joop den Uyl won de nek-aan-nekrace om de grootste partij, met 53 zetels, een winst van 10. En dus werd er onderhandeld over een kabinet Den Uyl-2, van PvdA, CDA en D66.

Met de VVD bent u er zo uit
Maar de late val van het kabinet Den Uyl echode na in de verhoudingen. Vooral tussen Van Agt en de PvdA boterde het niet meer. De formatie van 1977 zou de langste uit de geschiedenis worden.
De VVD had ook de verkiezingen gewonnen: van 22 naar 28 zetels. Daardoor was ook een kabinet van CDA en VVD mogelijk: samen goed voor 77 zetels, een nipte meerderheid van 2. VVD-leider Hans Wiegel liet geen kans onbenut om het CDA op deze mogelijkheid te wijzen. Verwijzend naar de moeizame onderhandelingen zei hij telkens, dat het CDA er met de VVD zo uit zou zijn.
Maar PvdA, CDA en D66 bereikten toch een regeerakkoord. Pas in de allerlaatste fase, de verdeling van de ministersposten, liep de formatie alsnog spaak. Het kabinet Den Uyl-2 kwam er nooit.

Le Bistroquet
Wiegel kreeg en greep zijn kans. Na geheime onderhandelingen en al even geheime etentjes in het Haagse restaurant Le Bistroquet, presenteerden Van Agt en Wiegel na slechts elf dagen onderhandelen een kabinet van CDA en VVD. Sommige VVD’ers vieren de totstandkoming van het kabinet Van Agt-Wiegel nog altijd als een overwinning. Al is dat eigenlijk maar nauwelijks terecht. Het regeerakkoord was, zo erkende Van Agt later, grotendeels gekopieerd van het akkoord dat PvdA, CDA en D66 eerder sloten. Met de aantekening dat 7 fractieleden van het CDA, die wel noodzakelijk waren voor een Kamermeerderheid, eigenlijk geen kabinet met de VVD wilden. Om deze dissidenten, destijds ‘loyalisten’ genoemd, tevreden te stellen, werd het regeerakkoord nog eens in linkse zin bijgesteld. Hans Wiegel bleek naïef. Hij had een groot punt gemaakt van het gemak waarmee hij een akkoord met het CDA zou bereiken. Dat toonde hij aan, maar daarbij at het CDA de VVD inhoudelijk wel de kaas van het brood.

Verdeeldheid CDA bepaalde beleid
Toen het kabinet in 1977 aantrad, draaide de economie aardig en was het financieringstekort minder dan 3 procent. Dat zou vooralsnog zo blijven. Maar in 1979 stegen de olieprijzen opnieuw, als gevolg van de tweede oliecrisis. Het consumentenvertrouwen daalde en in het najaar van 1979 stortte de woningmarkt in, een belangrijke pijler onder de Nederlandse economie.
Dat de VVD in het kabinet weinig te vertellen had, bleek gedurende de hele kabinetsperiode. VVD-voorstellen ketsten af op tegenstand door de loyalisten in het CDA. Discussies over belangrijke thema’s werden binnen het CDA beslecht. Toen het in 1979 duidelijk werd dat er fors bezuinigd moest worden, leidde dit tot een fel meningsverschil tussen de CDA-ministers Andriessen van Financiën en Albeda van Sociale Zaken. Het gelijk van Andriessen en de steun van de VVD daarvoor, legden onvoldoende gewicht in de schaal. Andriessen ruimde het veld en zijn bezuinigingsplannen gingen niet door.

Economische crisis, staatsfinanciën chaos
Het kabinet Van Agt-Wiegel haalde de eindstreep, maar vraag niet hoe. Aan het einde van de rit zat Nederland in een recessie. Zowel de werkloosheid als het financieringstekort stegen tot naoorlogse recordhoogtes. CDA en VVD gaven Den Uyl er de schuld van. Rechtse kiezers slikten dit, maar het is een weinig geloofwaardig verhaal van twee partijen die zojuist vier jaar lang in de gelegenheid waren het tij te keren. Later zouden ook Van Agt en Wiegel zelf allebei erkennen dat hun kabinet weinig klaarspeelde. Pas onder de kabinetten Lubbers zouden vanaf 1982 de staatsfinanciën en de economie weer op orde worden gebracht. Van Agt en Wiegel waren toen al vertrokken naar functies buiten de actieve politiek.

Tegenstand in 2010
De parallellen tussen de formatie van 1977 en die van 2010 zijn opvallend. Ook nu is de meerderheid minimaal, kleiner zelfs nog dan in 1977, en ook nu zijn sommige CDA’ers tegen. Dat zijn niet de minste: naast de Kamerleden Koppejan en Ferrier gaat het onder meer om de oud-premiers Lubbers, Van Agt en De Jong, oud-ministers De Vries, Andriessen en Veerman en prominenten als Klink, Wijffels en Doekle Terpstra. Allen zijn vooral tegen de samenwerking met de PVV.

Smalste basis uit de geschiedenis
Het kabinet rust op een uiterst smalle basis, zowel in de Kamer als in de samenleving. Het kabinet heeft de stem van elke CDA’er nodig om te overleven. De vele tegenstanders van het kabinet zullen hun hoop juist op de dissidente CDA’ers vestigen, om het kabinet te laten vallen of op zijn minst de invloed van de PVV te minimaliseren.

Het CDA regeert
Deze situatie manoeuvreert het CDA naar het centrum van de macht. Net als tijdens Van Agt-Wiegel, zal het beleid bepaald worden door wat er haalbaar is bij het CDA. De smadelijke verkiezingsnederlaag van de christendemocraten doet niet meer ter zake. Dat het zo werkt, is inmiddels al gebleken. Zo krijgen VVD en CDA evenveel ministers en staatssecretarissen, terwijl de VVD anderhalf keer zo groot is als het CDA.

Tactische fout?
VVD-leider Rutte lijkt in deze formatie dezelfde tactische fout te maken die ook Hans Wiegel in zijn tijd maakte. Wiegel sloot een kabinet met de PvdA uit, Rutte was snel klaar met de onderhandelingen voor een Paars kabinet. Het gevolg daarvan is dat de VVD zich afhankelijk maakt van het CDA, terwijl het CDA niet afhankelijk is van de VVD. Daar komt de afhankelijkheid van de omstreden PVV nog bovenop. De samenwerking met de PVV maakt samenwerking met andere partijen in het parlement uiterst moeilijk of onmogelijk.

Het kabinet Van Agt-Wiegel haalde de eindstreep omdat de VVD steeds bereid was zich te schikken naar de nukken van (de loyalisten in) het CDA. Nu is de vraag niet alleen of het CDA akkoord zal gaan, de vraag is ook hoe vergaand de coalitie- en gedoogpartners de twijfelaars in het CDA op hun wenken willen bedienen voor het gedroomde kabinet Rutte-Verhagen.

Rikco Pardoen | BusinessCompleet.nl