ABCOUDE – Vergaande loonmatiging is niet zinvol en forse bezuinigingen op de rijksuitgaven zijn niet raadzaam. Het Centraal Planbureau heeft in het Centraal Economisch Plan een diepgravende studie gemaakt van de huidige recessie, en komt tot opmerkelijke conclusies. Een samenvatting op 18 hoofdlijnen van het 185 pagina’s tellende CEP.

Zie ook: Kan een land failliet?
Zie ook: 10 Maatregelen tegen de recessie
Zie ook: 13 Actuele feiten over de kredietcrisis
Zie ook: 11 Maatregelen tegen een recessie

1) Zware mondiale recessie
De financiële onrust die ontstond door de kredietcrisis, heeft geleid tot een uitzonderlijk grote daling van productie en bestedingen in de Verenigde Staten en Europa. Via de toegenomen handelsstromen wordt ook de rest van de wereld snel en hard geraakt. De uitvoer van veel Aziatische landen zakt inmiddels hard in.
In het eurogebied daalt het BBP naar verwachting dit jaar met 3¼ procent. Het CPB verwacht een geleidelijke ommekeer ten goede vanaf de zomer, als gevolg van het expansieve macro-economische beleid en een verbetering op de financiële markten.
De werkloosheid in het eurogebied zal oplopen naar bijna 12 procent in 2010.
De wereldhandel zal na een dramatische krimp in 2009 in 2010 weer een voorzichtige groei laten zien.

2) Economische krimp naoorlogs record
In 2008 groeide de Nederlandse economie nog met 2 procent. Dat was echter vooral het gevolg van een overloopeffect van de groei van 2007, en in de laatste kwartalen van 2008 kromp de economie al in vergelijking met het voorgaande kwartaal.

Het dieptepunt wordt bereikt in de eerste helft van dit jaar. De verwachte krimp van 3,5 procent over het jaar 2009 is het slechtste cijfer sinds 1931. Ook in 2010 krimpt de economie nog met een kwart procent.

3) Herstel financiële sector nog niet zeker
Het CPB durft nog niet te garanderen dat de meest ingrijpende gebeurtenissen van de financiële crisis nu achter de rug zijn. Gedwongen verkopen, besmetting van andere delen van de financiële sector en nieuwe reddingsoperaties blijven een reële mogelijkheid. Bovendien slaat ook de recessie nu terug op de financiële sector, in de vorm van grotere verliezen op uitstaande leningen. De kredietcrisis en de recessie kunnen langer aanhouden dan nu wordt verwacht. De economische ontwikkeling kan bijvoorbeeld verder tegenvallen als overheden protectionistische maatregelen nemen.

4) Oorzaken kredietcrisis in het kort
Het CPB heeft een grondige studie gemaakt van de oorzaken van de kredietcrisis. Overvloedige besparingen in China, de olieproducerende landen en ook Nederland vonden hun weg naar de Verenigde Staten, waar juist een tekort aan spaargeld was, als gevolg van een te lage rentestand en een te lage inschatting van risico. Dit zorgde voor een zeepbel in de huizenprijzen, aandelen en andere activa. Deze zeepbel werd nog verder opgeblazen door een combinatie van nieuwe financiële instrumenten en achterblijvend toezicht, waardoor vooral banken steeds grotere risico’s konden nemen. De kredietcrisis is het gevolg van het leeglopen van de zeepbel. Banken moesten grote verliezen incasseren, wat leidde tot een desastreuze kettingreactie op de financiële markten, die uiteindelijk leidde tot een wereldwijde vraaguitval en een diepe mondiale recessie.

5) Gevolg: inzakkende wereldhandel
De kredietcrisis heeft geleid tot vraaguitval en in het bijzonder tot het inzakken van de wereldhandel. De voor Nederland relevante wereldhandel krimpt met een nog niet eerder vertoonde 9¾ procent.

6) Gevolg: uitvoer zakt in
De fors inzakkende wereldhandel raakt logischerwijs de Nederlandse uitvoer. Deze speelt een belangrijke rol in de Nederlandse economie, hoewel ook voor Nederland, zoals voor de meeste landen, de binnenlandse vraag belangrijker is dan de export. Van de 3½ procent die de Nederlandse economie in 2009 krimpt, komt 3 procent voor rekening van de terugval in de uitvoer.

7) Gevolg: consumenten voorzichtig
Het CPB verwacht in zowel 2009 als 2010 een kleine daling van de particuliere consumptie, met ¼ en ½ procent. Vooral duurzame consumptiegoederen worden minder gekocht.

8) Gevolg: minder investeringen
Door de vraaguitval loopt dit jaar de bezettingsgraad van producenten terug. Er is daarom weinig behoefte aan uitbreidingsinvesteringen. Het CPB verwacht een daling van de bedrijfsinvesteringen met 11 procent in 2009 en 12 procent in 2010.

9) Gevolg: arbeidsmarkt van krap naar ruim
In 2008 was er een lage werkloosheid, terwijl het aantal vacatures naar recordhoogte steeg. Door de teruglopende productie slaat dit om. Het CPB verwacht dat de werkloosheid stijgt van 4 procent in 2008 naar 5½ procent in 2009 en 8¾ procent in 2010.

10) Gevolg: inflatie en loonstijgingen laag
De inflatie zakt van 2½ procent in 2008 naar 1 procent in 2009 en 2010 door ondermeer de daling van de prijzen van autobrandstoffen, elektra en gas. Door de lage inflatie en de oplopende werkloosheid verwacht het CPB dat de gemiddelde contractloonstijging beperkt blijft tot ongeveer 1½ procent in 2010 (2009: 3 procent).

11) Gevolg: begrotingstekort terug, staatsschuld loopt op
In 2008 had de rijksbegroting nog een overschot van 1 procent van het BBP. Door een daling van de belasting- en premie-inkomsten en de gasbaten enerzijds en een stijging van de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen anderzijds, slaat dit om in een begrotingstekort van 2,8 procent in 2009 en 5,6 procent in 2010. De staatsschuld loopt mede door de interventies van de staat in de financiële sector op tot 62,1 procent van het BBP in 2010.

12) Gevolg: mogelijk langduriger schade
De kredietcrisis kan ook schadelijke gevolgen hebben voor de middellange termijn, blijkt uit een vergelijking met andere landen na een financiële crisis. Mogelijk is de productie blijvend op een lager plan komen te liggen.

13) Gevolg: risico’s voor de overheid op lange termijn
Door de toename van de staatsschuld stijgen de rentelasten. Daarnaast vallen de belastinginkomsten mogelijk lager uit doordat huishoudens en pensioenfondsen hun vermogens hebben zien afnemen. Verder is het mogelijk dat de structurele BBP-groei wordt aangetast door de kredietcrisis. De overheidsuitgaven kunnen hierdoor in deze kabinetsperiode structureel hoger uitkomen, terwijl daar geen hogere belastinginkomsten tegenover staan. Dat zou een structurele verslechtering van het begrotingssaldo opleveren.

14) Aanbeveling: hervorm monetair beleid
Het monetaire beleid zal zich meer moeten richten op macro-financiële stabiliteit. Overheden zullen meer aandacht moeten besteden aan grote structurele kapitaalstromen tussen landen. De nadelige gevolgen van het ontstaan en leeglopen van zeepbellen zijn immers te groot om te kunnen negeren.

15) Aanbeveling: hervorm regelgeving banken
Wereldwijd zullen overheden de regelgeving voor de financiële sector moeten verbeteren om vergelijkbare dramatische gevolgen in de toekomst te voorkomen. Nederlandse beleidsmakers moeten zich hier voor inzetten. Goed werkende financiële markten zijn welvaartsverhogend. De Nederlandse financiële sector wordt nu overeind gehouden door ongekend omvangrijke overheidssteun. Het in de toekomst weer verkleinen van de rol van de staat in de financiële sector zal volgens het CPB ‘een grote nationale uitdaging’ worden.

16) Aanbeveling: oplossingen jaren tachtig werken niet
Door de onrust op de financiële markten zijn risicopremies op bedrijfsobligaties tot onvoorstelbare hoogte opgelopen. Beleggers hebben een sterke voorkeur voor relatief veilige staatsobligaties. Als de overheden die besparingen niet opnemen, door tekorten te laten oplopen, ontstaat een klassieke situatie van Keynesiaanse vraaguitval.

De huidige crisis wijkt daarmee totaal af van de recessie van de eerste helft van de jaren tachtig. Toen waren de lonen te hoog en de winsten van bedrijven te laag. Toen was het verschil tussen lonen en uitkeringen zo klein dat werken financieel nauwelijks loonde. Toen was de inflatie onbeheersbaar en waren de overheidsfinanciën structureel uit het gareel.

Door het grote verschil in type crisis moet de beleidsreactie op deze crisis een andere zijn dan die in de jaren tachtig.

17) Aanbeveling: geen harde bezuinigingspolitiek
Het heeft geen zin om het overheidstekort ‘met grof geweld’ te beperken tot 3 procent van het BBP, stelde directeur Coen Teulings tijdens de persconferentie waarin hij het CEP toelichtte. Volgens het CPB zijn dit bijzondere omstandigheden. Door het tekort te laten oplopen wordt de economie gestimuleerd.

18) Aanbeveling: geen geforceerde loonmatiging
Met een verwachte loonstijging van gemiddeld 1½ procent in 2010 (1 procent in nog af te sluiten COA’s) zijn de lonen al zeer gematigd. Een verdere loonmatiging is niet zinvol. Het CPB wijst naar het niveau van de inflatie, dat snel is gedaald naar 1 procent in dit en volgend jaar. Daarnaast zit de hele wereld nu met overcapaciteit. Het risico van deflatie ligt op de loer. Directeur Coen Teulings van het CPB stelde tijdens de persconferentie dat deflatie nu “het laatste is waar we op zitten te wachten en dat Nederland moet voorkomen dat “we aanstichter zijn van verdere problemen.

Rikco Pardoen | BusinessCompleet.nl